Każdemu z nas zdarza się czasem myśl, która wpada do głowy znienacka i nie do końca wiadomo, skąd się wzięła. Czasem jest absurdalna, czasem nieprzyjemna, a bywa też tak, że wzbudza niepokój, bo dotyczy rzeczy, których nigdy byśmy nie chcieli zrobić. Większość ludzi miewa natrętne myśli sporadycznie i nie oznacza to niczego niepokojącego. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy myśli te zaczynają rządzić naszym zachowaniem, budzą lęk lub przejmują kontrolę nad codziennością. W tym artykule postaram się pokazać, gdzie przebiega granica między normą a sygnałem ostrzegawczym, oraz jak można radzić sobie z takim natłokiem wewnętrznych dialogów.

Czym właściwie są natrętne myśli?

Natrętne myśli – często nazywane też intruzywnymi – to pojawiające się automatycznie obrazy, idee albo wyobrażenia, które mogą być sprzeczne z naszymi wartościami, uczuciami czy pragnieniami. Zwykle są krótkie, pojawiają się znienacka i dość szybko znikają, jeśli nie obdarzymy ich nadmierną uwagą. Sama ich obecność nie oznacza zaburzenia psychicznego; przeciwnie, badania pokazują, że większość zdrowych osób miewa je regularnie. Mogą dotyczyć różnych sfer: od codziennych czynności po rzeczy kompletnie niepasujące do naszej osobowości.

Ludzki mózg produkuje dziennie tysiące myśli, z czego wiele jest przypadkowych, zupełnie odrealnionych i nieprzydatnych. Nie wszystkimi trzeba się przejmować. Problem w tym, że niektóre z tych myśli – zwłaszcza te nacechowane lękiem, poczuciem winy lub sprzeczne z moralnością – mogą wywoływać silną reakcję emocjonalną. I właśnie ta reakcja, a nie sama treść myśli, decyduje o tym, jak duży wpływ mają na nasze funkcjonowanie.

Dlaczego natrętne myśli się pojawiają?

Wbrew pozorom natrętne myśli nie są dowodem „słabości psychicznej”, a tym bardziej nie świadczą o tym, że jesteśmy zdolni do zrobienia czegoś, czego się obawiamy. Zwykle pojawiają się w sytuacjach stresujących albo wtedy, gdy w naszym życiu brakuje równowagi między obowiązkami, odpoczynkiem i emocjami. Mózg, przeciążony bodźcami, próbuje przetworzyć informacje i redukować napięcie, czasem generując treści nie do końca logiczne.

Czasami natrętne myśli pojawiają się również u osób z wysoką wrażliwością, perfekcjonizmem, tendencją do analizowania wszystkiego lub u tych, którzy mają trudność z akceptowaniem niepewności. W takich przypadkach mózg próbuje znaleźć „idealną odpowiedź”, ale im bardziej staramy się zrozumieć sens danej myśli, tym bardziej ją wzmacniamy.

Natrętne myśli a obsesje – kiedy różnica staje się ważna?

Ważne jest, aby odróżnić zwykłe natrętne myśli od obsesji, które mogą być objawem zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych. Obsesje mają tendencję do powracania, przybierają określony charakter (związany np. z czystością, kontrolą czy bezpieczeństwem) i często wywołują gwałtowny, trudny do opanowania lęk. W takiej sytuacji pojawia się potrzeba neutralizowania tych myśli za pomocą czynności – kompulsji – które mają przynieść chwilową ulgę.

Jeśli chcesz zobaczyć, jak dokładnie wyglądają różnice między zwykłymi natrętnymi myślami a obsesjami, warto zajrzeć do materiału, w którym szczegółowo opisano to zjawisko: https://psychologiawpraktyce.pl/artykul/zaburzenia-obsesyjno-kompulsywne-czy-to-tylko-bezcelowe-nawyki – znajdziesz tam wiele przykładów oraz rozwinięcie tematu kompulsji i obsesji.

Kiedy natrętne myśli są normalne?

Wbrew temu, co często nam się wydaje, posiadanie dziwnych, czasem przerażających myśli jest zjawiskiem całkowicie naturalnym. Mogą pojawiać się pod wpływem zmęczenia, stresu, zmian życiowych, a nawet intensywnych emocji – zarówno pozytywnych, jak i negatywnych. Normalne natrętne myśli:

– pojawiają się sporadycznie i mijają samoistnie
– nie prowokują utrzymującego się silnego lęku
– nie wpływają na codzienne funkcjonowanie
– nie prowadzą do rytuałów lub prób neutralizowania ich działaniami

Osoba przy zdrowiu psychicznym potrafi odpuścić takie myśli, nie wchodzi z nimi w dialog, nie analizuje ich bez końca. Traktuje je jak hałas w tle – istnieją, ale nie mają znaczenia.

A kiedy natrętne myśli powinny nas zaniepokoić?

Niepokoić powinny sytuacje, w których natrętne myśli zaczynają dominować nad naszym życiem. Gdy pojawiają się częściej, są intensywne, wywołują wstyd, poczucie winy, silny lęk, a w konsekwencji zaczynamy zmieniać swoje zachowania, aby „zapobiec” czemuś, co i tak nigdy nie miałoby miejsca. Jeśli zauważamy, że rezygnujemy z kontaktów, unikamy określonych przedmiotów czy sytuacji, ciągle coś sprawdzamy albo wykonujemy powtarzalne czynności, to znak, że warto zatrzymać się na chwilę i ocenić, co faktycznie kieruje naszym postępowaniem.

Zaniepokoić powinna też świadomość, że te myśli przestają być krótkim epizodem, a zaczynają działać jak nieproszony gość, który wraca mimo prób ignorowania go. Niepokój jest szczególnie uzasadniony, gdy myśl nie odpowiada na realną sytuację, ale i tak czujemy się zmuszeni czymś ją „zneutralizować”.

Mechanizm błędnego koła

Natrętne myśli często wzmacnia właśnie to, że próbujemy się ich pozbyć. Im bardziej staramy się nie myśleć o czymś, tym bardziej mózg przywołuje to na powierzchnię. Unikanie, tłumienie, analiza, zadawanie sobie pytań „dlaczego ja tak myślę?” – wszystko to działa jak paliwo dla intruzywnych treści. Napięcie rośnie, pojawia się lęk, a lęk zaczyna tworzyć kolejne myśli. W efekcie powstaje błędne koło, z którego trudno wyjść bez zmiany podejścia.

Jak sobie radzić z natrętnymi myślami?

Kluczową rolę odgrywa akceptacja. Nie chodzi o akceptowanie treści myśli, ale o fakt, że myśl się pojawia. Zdanie „ta myśl mi teraz przyszła, ale to tylko myśl” potrafi być niezwykle uwalniające. Często dopiero odpuszczenie kontroli sprawia, że napięcie opada. Warto też pracować nad zdolnością rozróżniania myśli od faktów – to, co pojawia się w głowie, nie jest równoznaczne z rzeczywistością.

Pomocne są również techniki uważności, które uczą patrzenia na myśli bez oceniania i bez lęku. Zamiast traktować je jak zagrożenie, możemy traktować je jako chwilowy impuls mózgu, który nie musi mieć żadnego znaczenia.

Jeśli jednak myśli stają się uporczywe, nasilają się lub wpływają na codzienność, warto skorzystać z pomocy specjalisty. Psychoterapia – zwłaszcza poznawczo-behawioralna – pozwala zrozumieć mechanizm natrętnych myśli, przerwać błędne koło i odzyskać poczucie sprawczości.

Natrętne myśli same w sobie nie są zagrożeniem. Pojawiają się u większości ludzi i w większości przypadków nie wymagają żadnej interwencji. Problem zaczyna się dopiero wtedy, gdy zaczynają przejmować kontrolę nad naszym zachowaniem lub prowadzić do kompulsji. Świadomość tego, jak działają, pozwala spojrzeć na nie z dystansem i nie traktować ich jako zapowiedzi czegokolwiek niebezpiecznego. Jeśli jednak zauważasz, że wpływają na Twoją codzienność, warto poświęcić temu więcej uwagi i rozważyć rozmowę ze specjalistą.

Artykuł zewnętrzny.